Moedertaaldagviering – só bou die NWU verder voort

Marelize Santana -- Fri, 03/03/2017 - 09:18

Moedertaaldagviering – só bou die NWU verder voort

Deur prof Dan Kgwadi, visekanselier van die NWU.

Ons het onlangs Internasionale Moedertaaldag (IMTD) gevier. Vanjaar se IMTD-tema is Onderweg na 'n volhoubare toekoms deur meertalige onderwys, wat die kollig sterk laat val op die rol van onderwysinstellings ter bevordering van moedertaalonderrig.

Die Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad (PanSAT) het Februarie tot 'n maand van taalaktivisme verklaar en het as die hoogtepunt van die herdenkings 'n debat getitel Hoe amptelik is ons amptelike tale? in Sandton gehou.

Dít is 'n vraag wat ons ons tereg vandag oor al drie onderwysvlakke kan afvra. Die huidige situasie is een waarin daar weinig meer as lippediens bewys is aan moedertaalonderrig in al ons ampstale behalwe Engels, en in mindere mate Afrikaans. Van die laerskool, deur die hoërskool en tot op tersiêre onderwysvlak in die besonder kom bitter min van moedertaalonderrig tereg. En tog is daar al boekdele oor die voordele van moedertaalonderrig geskryf.

Dit maak onderrig toeganklik vir sprekers van minderheids- en inheemse tale. Dit bevorder veral konseptualisering van nuwe leerstof en kreatiewe uitdrukking. Dit maak ware klasdeelname oor leerinhoude tussen onderwyser en leerder moontlik. Dit dra die inhoud van die kultuurmatriks waarbinne die taal gegiet is; en ook kom die werklik akkurate weergawe van kennis en geldige assessering daarvan slegs in die moedertaal tot volle reg.

Finland is een van die lande met die suksesvolste onderwysstelsels ter wêreld, en hulle twee onderrigtale is Fins en Sweeds – nie een hiervan is van die groot wêreldtale nie!

Alles hierbo het egter te doen met slegs moedertaalonderrig, terwyl die tema van IMTD na meertalige onderrig verwys. En as ons sê dat daar van moedertaalonderrig in ons land weinig tereggekom het, is daar selfs minder te sê oor meertalige onderrig.

Vandaar dat die NWU 'n ruk lank reeds hand in eie boesem begin steek het. Ons werk al meer as 'n dekade lank om ‘n sogenaamd funksioneel meertalige universiteitsomgewing te vestig waarin vir Afrikaans, Engels en die twee streekstale wat in die omgewing van ons kampusse gepraat word – Setswana en Sesotho – plek gemaak word.

Ons taalbeleid stel dit dat die NWU drie amptelike tale het, Afrikaans, Engels en Setswana, met Sesotho op ons Vaaldriehoekkampus as bykomende werkstaal. Al vier tale word wel vir sekere interne kommunikasie en vir kampusaanwysings- en kennisgewingborde gebruik, hoewel nie op al drie kampusse en in elke geval nie. Op die Potchefstroomkampus is kampusaanwysings wel in drie tale.

Afrikaans word tans primêr in die lesinglokale van die Potchefstroomkampus gebruik, maar sommige klasse word wel in Engels aangebied. Toeganklikheid word verseker deur parallelmedium-, dubbelmedium- en enkelmediumklasse, asook deur gebruikmaking van opvoedkundige tolking (na Engels en Afrikaans), want ons taalbeleid bepaal dat ons aanpasbaar volgens taalbehoeftes en heersende omstandighede moet wees. Modules waar Engels-verkiesende studente teenwoordig is, is dus in Engels toeganklik. Tolkdiens na Setswana word op beperkte skaal vir BEd Grondslagfaseklasse op die Potchefstroomkampus aangebied.

Die onderrigtaal aan die Mafikengkampus is oorwegend Engels. Op die Vaaldriehoekkampus word Afrikaans en Engels op eerstejaarsvlak gebruik en daarna word klasse net in Engels aangebied.

Die taalbeleid word dus op elke kampus verskillend toegepas na gelang van die omstandighede.

Met die voorgaande sê ons nie dat ons alles reg doen nie, maar ons probeer hard om reg aan almal te laat geskied. En hoewel ons besef dat tolking nie die perfekte oplossing is nie, is dit vir ons interessant om te sien dat sommige studente geen probleem daarmee het nie en hulle programme met vlieënde vaandels slaag. Ander ervaar dit wel as uitsluitend  – bedoelende dat tolking hulle verhoed om 100% deel van die klas te voel. Ons neem hierdie terugvoer ernstig op en doen moeite om aandag aan die saak te gee.

Ons erken dat baie meer nog gedoen moet word vir studente wat nie moedertaalsprekers van Afrikaans of Engels is nie – in ons geval vir Setswana- en Sesothosprekende studente.

Geen klasse, behalwe waar hierdie tale as taalvakke onderrig is, word egter deur Setswana of Sesotho as medium aangebied nie. 'n Aantal studiegidse en toets- en eksamenvraestelle word wel ook in Setswana en Sesotho vertaal. Ons sien dat hierdie diens definitief help met die verbetering van begrip by studente.

Van die kant van die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding word daar van universiteite verwag om die potensiaal van inheemse ampstale (benewens Afrikaans) as akademiese onderrigtale te verwesenlik. 'n Taakspan van die departement (waarin die NWU verteenwoordig is) werk tans aan 'n nuwe taalbeleid vir hoër onderwys.

Ons sien daarna uit dat hierdie taakspan die onderbou gaan voorsien vir die intellektualisering van inheemse tale. Maar omdat die basis daarvoor (ondanks die duidelike riglyne in die nasionale taalbeleid vir skole wat in 1997 al aanvaar is) nog nie in laer- en hoërskole gelê word nie, kry universiteite swaar om die taak verder te voer. Vakterminologie op al die belangrikste vakgebiede word jare lank reeds deur die Nasionale Terminologiediens ontwikkel en versprei, en is dus nie die hoofstruikelblok nie.

Die NWU staan nou weer aan die vooraand van die hersiening van sy taalbeleid wat met gereelde vyfjaarlikse interval hersien word om met taaltendense tred te hou, en juis om die volhoubaarheid van die meertalige pad wat die universiteit ingeslaan het, te verseker. Die beleid is in 2007 ontwikkel en goedgekeur, in 2012 hersien en moet in 2017 weer deur die hersieningsproses gaan. Ons doen moeite om die hersiening so noukeurig as moontlik te doen en gebruik 'n omvattende taaloudit om die hersieningsproses te rig.

In aanloop tot die taaloudit het die NWU-bestuur verlede jaar reeds 'n taakgroep aangestel om na leemtes in die taalbeleid te kyk sodat voorsiening vir insette daaroor tydens die taaloudit gemaak kan word.

Die taalplanhersiening-taakgroep het bevind dat die tyd ryp is om van die huidige oorheersende tweetalige onderrigomgewing na ʼn meertalige een te beweeg sodat Setswana en Sesotho proaktief in alle sfere van die NWU geĩntellektualiseer word. Dit sal ook insluit dat daar gefokus word op die ontwikkeling en koestering van interkulturaliteit deur 'n meertalige omgewing, en veral meertalige pedagogieë.

Ons plan behels onder andere aanbieding van klasse in Setswana of Sesotho in geïdentifiseerde sleutelmodules van beroepsgerigte programme, met drietalige studiemateriaal en met opvoedkundige tolking in Afrikaans en Engels. Interaksie in die klasse sal drietalig wees om sodoende aktiewe gebruik van al drie tale deur deelnemers in die klas te bevorder.

Ons voorsien dat niemoedertaalsprekers van hierdie tale 'n werkskennis daarvan in hul beroepsvelde verwerf. Hierdie inisiatief word gerugsteun deur kursusse in basiese taalverwerwing in hierdie tale vir niemoedertaalpsrekers.

Die grondslag van hierdie meertalige (eintlik intertalige) werkswyse is die beginsel van moedertaalgebaseerde meertaligheid, waar konseptualisering in die moedertaal plaasvind en die basis gee vir die verwerwing van taal vir dieselfde konsepte in ander tale.

Dit is volgens hierdie beginsel dat baie Suid-Afrikaners twee- en meertaligheid verwerf het. Ons is lewende bewyse daarvan dat dit werk!

Die NWU bly ernstig oor die koestering van meertaligheid, maar weet dat dit soepelheid en die goeie gesindheid van studente en dosente verg.

Ons doen dus 'n beroep alle betrokkenes om 'n positiewe bydrae tot hierdie voortgaande program te lewer. Dit sal die volhoubaarheid van die NWU ondersteun.

Lees die Sesotho-weergawe van hierdie artikel.

Lees die Setswana-weergawe van hierdie artikel.